Autorzy: Hubert Stróżyk, Marcel Rutkowski
Schrony, agregaty prądotwórcze, zapasy wody, systemy alarmowania czy procedury reagowania są niezbędnymi elementami bezpieczeństwa. Jednak nawet najlepiej wyposażony system może okazać się niewystarczający, jeżeli zabraknie w nim ludzi, którzy sobie ufają, potrafią współpracować i wiedzą, jak zachować się w sytuacji zagrożenia.
To jeden z najważniejszych wniosków, jakie wybrzmiały podczas I Międzynarodowego Forum Odporności Społecznej, które odbyło się 28 października 2026 r. na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim w Olsztynie. Obserwatorium Bezpieczeństwa było partnerem medialnym wydarzenia.
Forum zgromadziło przedstawicieli administracji, samorządów, wojska, służb, środowiska naukowego i organizacji społecznych. Jego głównym założeniem było spojrzenie na bezpieczeństwo nie tylko przez pryzmat zdolności instytucji państwa, ale również przygotowania społeczeństwa do funkcjonowania w sytuacjach nadzwyczajnych.
Odporność to ekosystem
Szczególnie interesujący z perspektywy Obserwatorium Bezpieczeństwa był panel „Samorządy a odporność państwa i odporność społeczna”.
Jednym z jego najważniejszych wątków było odejście od postrzegania odporności jako pojedynczej zdolności czy zadania jednej instytucji. Odporność należy traktować jako ekosystem, w którym wzajemnie przenikają się co najmniej trzy przestrzenie:
- społeczeństwo i lokalne wspólnoty,
- administracja publiczna i instytucje odpowiedzialne za bezpieczeństwo,
- zasoby, infrastruktura oraz podstawowe usługi niezbędne do funkcjonowania mieszkańców.
Słabość jednego z tych elementów wpływa na pozostałe.
Gmina może posiadać procedury, magazyny i system ostrzegania, ale ich skuteczność będzie ograniczona, jeśli mieszkańcy nie będą wiedzieli, jak reagować. Z drugiej strony nawet bardzo aktywna społeczność lokalna nie zastąpi sprawnie działającej administracji, służb i infrastruktury.
Dlatego odporności nie można budować wyłącznie „od góry” ani wyłącznie „oddolnie”.
Najważniejszym zasobem może być sąsiad
W dyskusji wielokrotnie powracała kwestia więzi społecznych, wzajemnego zaufania i infrastruktury społecznej.
Nie jest to jedynie miękki dodatek do systemu bezpieczeństwa.
Doświadczenia z różnych części świata pokazują, że społeczności, w których ludzie się znają, utrzymują kontakty i posiadają miejsca umożliwiające budowanie relacji, mogą znacznie lepiej radzić sobie w sytuacjach nadzwyczajnych.
Dobrym przykładem są badania prowadzone w Indiach dotyczące szczepień. Włączenie osób posiadających silną pozycję w lokalnych sieciach społecznych jako „ambasadorów szczepień” zwiększyło liczbę dzieci kończących pełny cykl szczepień o około 26 proc. względem grupy porównawczej. Mechanizm jest istotniejszy niż sam przedmiot badania: informacja przekazana przez osobę znaną i obdarzoną zaufaniem może być znacznie skuteczniejsza niż anonimowy komunikat instytucji.
Podobnych argumentów dostarcza tragiczna fala upałów w Chicago w 1995 r., podczas której zmarło ponad 700 osób. Badania prowadzone po katastrofie pokazały, że skala śmiertelności była powiązana nie tylko z temperaturą czy sytuacją ekonomiczną mieszkańców, ale również z ich izolacją społeczną i kondycją lokalnych wspólnot. Dzielnice posiadające silniejsze sieci społeczne, lokalne instytucje, sklepy czy miejsca spotkań radziły sobie lepiej niż obszary dotknięte społeczną atomizacją.
Jeszcze bardziej wymowne są doświadczenia Japonii po trzęsieniu ziemi i tsunami z 2011 r. Analiza ponad 550 społeczności wykazała znaczenie bibliotek, centrów społecznych, parków i innych miejsc budujących relacje między mieszkańcami. Silniejsza infrastruktura społeczna była związana z niższą śmiertelnością najbardziej narażonych grup.
Biblioteka, dom kultury, OSP, klub sportowy, lokalna organizacja społeczna czy zwykłe miejsce spotkań mieszkańców mogą więc być częścią infrastruktury odporności.
Nie możemy poznawać się dopiero wtedy, kiedy wydarzy się coś złego
Z tego wynika jeden z najważniejszych praktycznych wniosków dla samorządów.
Budowanie odporności powinno zaczynać się na długo przed wystąpieniem zagrożenia.
Nie wystarczy przygotować wykazu telefonów do instytucji. Potrzebne jest również mapowanie lokalnych zasobów społecznych.
Kto w danej miejscowości potrafi udzielać pierwszej pomocy? Kto dysponuje agregatem? Kto posiada sprzęt transportowy? Gdzie funkcjonują aktywne organizacje społeczne? Kto ma kontakt z seniorami mieszkającymi samotnie? Kto jest osobą, której mieszkańcy ufają? Jak dotrzeć do osób z niepełnosprawnościami? Które miejsca mogą stać się lokalnymi punktami informacji i pomocy?
W sytuacji zagrożenia odpowiedzi na te pytania mogą mieć równie duże znaczenie jak formalne procedury.
72 godziny mogą nie wystarczyć
Drugim ważnym wątkiem było przygotowanie samego obywatela.
Podczas Forum wiele miejsca poświęcono pierwszym godzinom i dniom funkcjonowania społeczności podczas poważnego zakłócenia. W programie znalazła się nawet sesja „Pierwsze 72 godziny. Kto utrzyma region w działaniu?”.
Jednocześnie doświadczenia ukraińskie pokazują, że warto patrzeć dalej niż tylko na standardowe trzy doby.
W przypadku długotrwałego blackoutu, przerw w dostawach wody, problemów z transportem, łącznością lub zaopatrzeniem pomoc instytucjonalna może nie dotrzeć wszędzie natychmiast. Dlatego gospodarstwo domowe powinno posiadać zdolność do kilkudniowego, możliwie samodzielnego funkcjonowania – nawet przez około pięć–sześć dób.
Nie oznacza to tworzenia prywatnych magazynów na każdą możliwą katastrofę.
Chodzi o podstawy: wodę, żywność niewymagającą skomplikowanego przygotowania, potrzebne leki, źródła światła i energii, radio, podstawowe środki higieniczne, dokumenty oraz wiedzę, co zrobić w przypadku konieczności ewakuacji lub utraty łączności.
Każda rodzina powinna również znać odpowiedź na proste pytania: gdzie się spotykamy, jeżeli przestaną działać telefony? Kogo powiadamiamy? Kto pomaga starszym członkom rodziny? Co zabieramy podczas ewakuacji?
Umiejętności tak, ale dostosowane do naszych realiów
Podczas jednego z wystąpień przywołano także doświadczenia izraelskie i bardzo szerokie przygotowanie społeczeństwa do reagowania w zdarzeniach z dużą liczbą poszkodowanych.
Sam kierunek jest wartościowy. Izraelski system kładzie duży nacisk na przygotowanie społeczności i lokalnych responderów m.in. do udzielania pomocy oraz działania w pierwszych minutach zdarzeń masowych.
Nie oznacza to jednak, że rozwiązania stosowane w państwie funkcjonującym od dziesięcioleci w specyficznym środowisku bezpieczeństwa należy przenosić do Polski w skali 1:1.
Odporność nie powinna oznaczać militaryzacji codziennego życia.
W polskich warunkach znacznie większą wartość przyniesie dziś masowe rozwijanie podstawowych i rzeczywiście potrzebnych kompetencji: pierwszej pomocy, reagowania na alarmy, korzystania ze źródeł informacji, zachowania podczas ewakuacji, funkcjonowania podczas blackoutu, reagowania na pożar, rozpoznawania dezinformacji czy przygotowania własnego gospodarstwa domowego.
Specjalistyczne kompetencje powinny natomiast trafiać przede wszystkim do grup, które z racji swojej roli rzeczywiście mogą ich potrzebować.
Oddolność nie zastąpi państwa
Polska otrzymała bardzo ważną lekcję po rozpoczęciu pełnoskalowej rosyjskiej agresji na Ukrainę w 2022 r. Ogromna liczba obywateli spontanicznie zaangażowała się w pomoc uchodźcom, organizując transport, noclegi, zbiórki, żywność oraz wsparcie informacyjne. Był to imponujący przykład mobilizacji społecznej, który pokazał ogromny potencjał oddolnego zaangażowania.
Jednocześnie doświadczenia te pokazały, że sama oddolna inicjatywa potrzebuje odpowiednich struktur. Potrzebuje organizacji społecznych, samorządu, przedsiębiorców, lokalnych liderów, miejsc spotkań, sprawnych systemów komunikowania oraz ludzi, którzy potrafią koordynować podejmowane działania.
Dlatego błędem byłoby założenie, że w przypadku kolejnego poważnego zagrożenia „ludzie znowu sami się zorganizują”. Społeczna aktywność może być ogromnym zasobem, ale powinna mieć stworzone warunki do sprawnego i skutecznego działania.
Odporne państwo powinno tworzyć warunki, dzięki którym społeczna aktywność może szybko przekształcić się w uporządkowane i skuteczne działanie.
Rekomendacje Obserwatorium Bezpieczeństwa
Z dyskusji prowadzonych podczas Forum można wyprowadzić kilka praktycznych rekomendacji dotyczących budowania odporności społecznej.
1. Traktujmy więzi społeczne jako element systemu bezpieczeństwa – przeciwdziałanie atomizacji społeczeństwa, wspieranie lokalnych organizacji oraz tworzenie przestrzeni sprzyjających budowaniu relacji między mieszkańcami powinno być postrzegane również jako inwestycja w odporność.
2. Samorządy powinny znać lokalne zasoby, ludzi i kompetencje – przygotowanie do sytuacji kryzysowych nie może ograniczać się do ewidencji sprzętu. Należy uwzględniać również organizacje społeczne, przedsiębiorców, lokalnych liderów, wolontariuszy oraz osoby posiadające kompetencje przydatne podczas zagrożeń.
3. Budujmy lokalne sieci współpracy i zaufania jeszcze przed wystąpieniem zagrożenia – mieszkańcy, administracja, służby, organizacje społeczne i przedsiębiorcy powinni wiedzieć, z kim współpracować oraz gdzie można uzyskać wiarygodną informację i pomoc.
4. Przygotowujmy gospodarstwa domowe na kilka dni samodzielnego funkcjonowania – 72 godziny powinny być traktowane jako punkt wyjścia, a nie górna granica przygotowania mieszkańców na zakłócenia w dostępie do podstawowych usług.
5. Uczmy kompetencji, które rzeczywiście mogą zostać wykorzystane – pierwsza pomoc, ewakuacja, reagowanie na alarmy, funkcjonowanie bez energii i łączności, podstawy ochrony przeciwpożarowej oraz odporność informacyjna powinny stać się powszechnym minimum.
6. Nie kopiujmy zagranicznych modeli bez uwzględnienia polskich realiów – Ukraina, Izrael, Japonia czy państwa skandynawskie mogą dostarczać wartościowych doświadczeń, jednak rozwiązania powinny odpowiadać naszej kulturze, systemowi administracyjnemu oraz rzeczywistym zagrożeniom.
7. Ćwiczmy współpracę – odporności nie buduje samo posiadanie procedur. Buduje ją ich sprawdzanie podczas ćwiczeń angażujących administrację, służby, organizacje społeczne, przedsiębiorców i mieszkańców.
Jak budować odporność w praktyce?
Same deklaracje o potrzebie budowania odporności nie wystarczą. Potrzebne są rozwiązania, które pozwolą przełożyć lokalne zasoby, relacje i kompetencje mieszkańców na rzeczywistą zdolność do działania w sytuacji kryzysowej.
Jednym z podstawowych działań może być stworzenie przez gminy lokalnych map zasobów i kompetencji. Powinny one obejmować nie tylko sprzęt należący do samorządu czy służb, lecz również zasoby organizacji społecznych, OSP, przedsiębiorców i mieszkańców. Pozwoliłoby to wcześniej ustalić, kto posiada agregaty prądotwórcze, środki transportu, urządzenia techniczne, umiejętności medyczne czy możliwości zapewnienia tymczasowego zakwaterowania.
Na podstawie takiego rozpoznania warto tworzyć lokalne sieci współpracy i zaufania, skupiające samorząd, służby, organizacje pozarządowe, przedsiębiorców, szkoły, OSP, parafie, kluby sportowe oraz nieformalnych liderów społeczności. Ich przedstawiciele powinni znać się, posiadać wzajemne kontakty i współpracować jeszcze przed wystąpieniem sytuacji kryzysowej.
Kolejnym rozwiązaniem może być wyznaczanie lokalnych punktów odporności, czyli miejsc znanych mieszkańcom, które w przypadku poważnego zakłócenia mogłyby pełnić funkcję punktów informacji i wsparcia. Taką rolę mogą pełnić m.in. remizy OSP, szkoły, biblioteki, domy kultury czy świetlice. W zależności od możliwości mogłyby zapewniać dostęp do informacji, energii elektrycznej, podstawowej pomocy, ładowania urządzeń czy kontaktu z administracją.
Istotnym elementem powinno być również rozwijanie sąsiedzkich systemów wsparcia, szczególnie dla osób starszych, samotnych, osób z niepełnosprawnościami oraz innych mieszkańców, którzy podczas długotrwałej awarii lub ewakuacji mogą potrzebować pomocy. Jeszcze przed kryzysem warto wiedzieć, kto w najbliższym otoczeniu może wymagać wsparcia i kto może go udzielić.
Odporność powinna być również regularnie sprawdzana w praktyce. Dlatego potrzebne są ćwiczenia z udziałem mieszkańców. Nie muszą to być rozbudowane przedsięwzięcia – mogą obejmować próbę alarmowania, ewakuację osiedla lub szkoły, funkcjonowanie punktu pomocy podczas blackoutu czy sprawdzenie alternatywnych sposobów komunikacji w przypadku awarii sieci telekomunikacyjnych.
Równolegle samorządy powinny prowadzić stałą edukację mieszkańców dotyczącą przygotowania gospodarstw domowych. Mieszkańcy powinni wiedzieć, jakie zapasy posiadać, jak przygotować rodzinny plan działania, gdzie szukać wiarygodnych informacji, jak postępować podczas ewakuacji oraz jak funkcjonować przez kilka dni bez energii elektrycznej, bieżącej wody czy dostępu do sieci komórkowej.
Uzupełnieniem takich działań mogą być lokalne programy małych grantów wspierających inicjatywy wzmacniające wspólnotę – działalność organizacji społecznych, szkolenia, spotkania sąsiedzkie czy wyposażenie miejsc, które w sytuacji kryzysowej mogą stać się punktami wsparcia mieszkańców.
Budowanie odporności społecznej nie wymaga więc stworzenia jednej nowej instytucji. Wymaga przede wszystkim rozpoznania i połączenia istniejących już ludzi, organizacji, miejsc i zasobów w system, który jest przygotowany do współpracy, zanim pojawi się zagrożenie.
Odporność buduje się przed kryzysem
Najważniejszy wniosek z Olsztyna można sprowadzić do prostego stwierdzenia:
odporność państwa zaczyna się na poziomie lokalnym, a odporność lokalna zaczyna się od ludzi.
Od tego, czy znamy swoich sąsiadów. Czy wiemy, kto może potrzebować pomocy. Czy potrafimy współpracować. Czy znamy lokalne zasoby. Czy ufamy instytucjom i czy instytucje potrafią komunikować się z mieszkańcami.
Sprzęt można kupić. Procedury można napisać.
Relacji, zaufania i zdolności do wspólnego działania nie da się jednak stworzyć w dniu wystąpienia zagrożenia.
Dlatego jednym z najważniejszych zadań stojących dziś przed administracją publiczną, samorządami i organizacjami społecznymi powinno być przeciwdziałanie atomizacji społeczeństwa i budowanie wspólnot, które w sytuacji zagrożenia nie będą zbiorem pojedynczych osób oczekujących na pomoc, lecz siecią ludzi zdolnych do wzajemnego wsparcia.
I właśnie taka społeczność może stać się jednym z najważniejszych filarów odporności państwa.




